Şərhlər
03.06.2017 / 16:57

Yakut (Saha) türkleri avçılık gelenekleri- FOTO

Yakut (Saha) türkleri avçılık gelenekleri-
Necdet Buluz/Türkiye

Türk dünyasına baktığımızda, geçmişten günümüze avcılığın çok önemli bir yer tuttuğunu görmekteyiz. Ancak, bazı kavimlerin ve toplulukların avcılığı çok daha geliştirmiş oldukları da bir gerçektir. Avcılığı şölen, tören ve bayram, spor haline getirenler Türk toplulukları da bulunuyor.

Eski Türklerin büyük avları görkemli olurdu. Av; şahin, doğan, sungur, tavşancıl, çakır, tazı gibi hayvanlarla ve ok, mızrak, kement gibi değişik araçlarla at üzerinde veya yaya olarak yapılırdı.

Türklerin tarihinde avcılık önemli bir beslenme, eğlenme ve aynı zamanda savaşa hazırlık aracı olmuştur. Türk ülkelerinde yapılan büyük avların Avrupa ülkeleri ile kıyaslanamayacak derecede bir ihtişamı vardır.

Avcılığın Türklerin hayatındaki önemini Oğuz boylarında görmek mümkündür. Bu önem aynı örf ve adetle Selçuklulara ve onlardan Osmanlılara geçmiştir. Osmanlılarda ise avcılığın ihtişamı artmış ve saraya bağlı olarak merkez ve taşrada bir örgüt hâlini almıştır. Ancak bu örgüt 1839 yılına kadar yani Tanzimat ilanına kadar sürmüştür.

Ancak şunu da ekleyelim:

Avcılıkta her hayvanın vurulması, yakalanması, yenilmesi uygun olmadığından, bazı alanlarda yasakların uygulandığını da görmekteyiz. Avcılığın bir felsefesi, bir kültürü olduğunu bilen ve yaşatan avcıların, av ve yaban hayatına her kesimden fazla sahip çıktığını da görebilmekteyiz. Tarihi iyi incelediğimizde ilk çevrecilerin, doğacıların gerçek avcılar olduğunu görürüz.

İşte bunlardan biri de Yakut (Saha) Türkleridir. Yakutların törenleri arasında avcılık ve diğer uğraşılar ile ilgili olan gelenekler önemli yer tutardı. Bugün, bu Türk topluluğundaki av ve avcılık geleneklerine değineceğiz:


Diğer bir adı “hebeerin” olan “çalbarang” geleneği kuzeyde genelde kutlanan “Ayı bayramının” Yakutlarda kutlanan şeklidir. Kürksüz ayı bedeninin insan bedenine olan aşırı benzerliği nedeniyle Kuzey halkları arasında çok eski zamanlara bir ayı ile evlendiği söylenen kadın efsanesi ortaya çıkmıştır. Ayı yarı tanrı, yarı insan olarak kabul edilirdi. O tayganın iyi ve bilge efendisi idi. Onun hakkında kimin ne düşündüğünü ve söylediklerini bilirdi.

Avda ayı yakalayacağını söyleyerek övünenleri cezalandırırdı. Bu nedenle eski Yakutlar, ayı insanlara ya da hayvanlara saldırdığı zaman bile onun hakkında düşünmemeye çalışırlardı. Ayı’nın saldırısı sonucu yaralananlara ‘Dede hükmetti’ derlerdi. Yine de ayı avı bir cesaret sınavı gibi kabul edilirdi.

Ayı avı Yakutlar için özel bir spor türü idi. Bu ava bazen profesyonel avcılar da dahil olmak üzere isteyen herkes aktılamazdı. Esehit, yani ayı yakalayan sadece fiziksel bakımdan güçlü değil aynı zamanda soğukkanlı öğrenciler seçerdi. En küçük bir zayıflık gösterisi olması halinde en güçlü olanlar bile av dışı bırakılırdı. Geleceğin avcısının en önemli özellikleri hızlı tepki, kıvraklık ve zeka idi.

Ayıyı genelde ininde yakalarlardı. Av sırasında ava katılanlar sadece yerel dilde konuşurlardı. Yakalama işlemi ayının şüphelenmemesi için çok sıkı bir gizlilik içinde yürütülürdü. Avcılar tam bir sessizlik içinde ine giderlerdi. Ayıyı uyku halinde öldürmek yasak idi bu nedenle de mutlaka tamamen uyandırmak gerekmektedir. Yakutlar bu kurallara uyulması halinde diğer ayıların uyuyan avcılara saldırmamasının sağlanacağına inanırlardı.

Uyandırılan ayıya sıra ile ateş edilirdi. Esehit uygulamada öğrencilerini eğitirdi. Tüfekler icat edilmeden önce ayı ininde kargılar ile öldürülürdü ve bu oldukça tehlikeli bir işti. Eğer ayı inden çıkmayı başarırsa üzerine özel yetiştirilmiş köpekleri salarlardı. Ayı avında Yakut laykası ile hiç bir köpeğin boy ölçüşemeyeceği söylenir. Bu köpek yaralı sahibini korumak için cesaretle ayıya saldırabilir.

Eski bir geleneğe göre ayının bedenini çıkarmak için avcıların en genç olanı ine girerdi. Bu gerçek bir sınav idi. Merdiven genelde olmazdı ve bir halat yardımı ile inmek gerekirdi. Aşağıda ise henüz ölmemiş ayı ya da artık yeteri kadar büyümüş ayı yavrusu bu cesur adamın karşısına dikilebilirdi.
Av dönüşünde mutlaka bir ziyafet verilirdi. Bu ziyafetin baş lezzeti ise ayı etinden hazırlanan yemekler idi.

Yakut mitolojisi, çeşitli efsanelerle de doludur. Bunlara da kısaca göz atalım:

Yakut mitolojisinin temelinde Güney Sibirya’da yaşayan eski Türklerin inançları bulunmaktadır. Yakutların totem hayvanları olan kartal, kuğu, karga v.b. hakkındaki çok eski efsaneleri günümüze kadar gelmiştir. Kartalın tüm kuşların hükümdarı gök tanrısı Homporun hotoy’un oğlu olduğuna inanılırdı. Efsaneye göre kartal insanlara ateş vermiş. Bazı Yakut soyları onu kendi koruyucusu sanıyor ve ona büyük akrabasına olarak saygı gösteriyordu. Kartal baharda Yakutistan’a geldiğinde kışın gittiğine inanılırdı.

Bir Yakut efsanesine göre evcil hayvanlar ayı isimli iyi tanrılar tarafından yaratılmış. Bir efsanede baş tanrı Yürüng Ayı Toyon’un atı insan ile aynı zaman yarattığı, başka efsanede ise tanrının önce atı yarattığı, ondan ise insanın meydana geldiğinden söz ediliyor.

Yakut mitolojisinde güneş ile ilgili birkaç efsane vardır. Birincisine göre güneşin etkisiyle toprak ve insanlar meydana gelmiş. İkincisi güneşin Yürüng Ayı Toyon’un yüzünden gelen ışık olduğunu anlatır. Üçüncüsüne göre ise Yürüng Ayı Toyon birinin amacı dünyayı aydınlatmak olan üç güneşi yaratmış. Gökyüzünde yaşayan Güneşin ailesi varmış. Ayrıca gökyüzündeki Ay ve onun kızı, ayrı takımyıldızların oluşumuna dair birkaç efsane vardır. Birine göre avcı geyiği yakalamaya çalışırken onu gökyüzüne kadar takip etmiş, orada ise ikisi Orion takımyıldızına dönüşmüş. Yakut mitolojisinde Samanyolu geyiği kayakla kovalayan gökyüzü oğlunun bıraktığı izmiş.

Yakut efsanelerinin ayrı grubunu büyük şamanlar ile ilgili efsaneler oluşturmaktadır. Şamanların mezardayken bile büyü yapabildiği, törenler gerçekleştirdiğine inanılır, bu nedenle bazen mezarları yanında tef sesleri duyulabilir.

Yakut (Saha) türkleri avçılık gelenekleri-


Yakut (Saha) türkleri avçılık gelenekleri-


Yakut (Saha) türkleri avçılık gelenekleri-


Yakut (Saha) türkleri avçılık gelenekleri-


Yakut (Saha) türkleri avçılık gelenekleri-


Yakut (Saha) türkleri avçılık gelenekleri-



İnform.az

Baxış sayı: 165